MIZO TE LEH VALUE SYSTEM (He Article hi LIKBKTP GOLDEN JUBILLE- 2022 MAGAZINE a ka Article ziak ani)
MIZO TE LEH VALUE SYSTEM
( Kan Value System tih danglam a ngai )
Rbt. Lemmy V. Vuangtu.
Golden Jubilee, Magazine Editorial Board atang a, Value System lam hawi Article ziak tura sawmna ka dawn khan ‘Mak’ ka tiin keimah lam ka han in en a, hetiang thu pawimawh tak ziak tur hian tlinglo ka in ti hle mai. Amaherawh chu Timothea’n ‘Tiam chin lam chu pan in a bei in ka bei talh talh ani’ a tih ang deuh khan ka chung a mawhphurhna pawimawh tak in nghat erawh hi chu tih hlawhtlin ve ngei ka tum a, ka bei ve talh talh a, ka phak tawk in ti hian ka han khawrpum ve rawih mai ani.
Introduction :- Hringnun hi tehna a khat a ni a tih theih awm e. Mimal hrang hrang hian kan thil ngaihhlut zawng a zir in inkungkaihna thuk tak kan nei theuh mai! Kan ngaihhlut zawng hian nitin nunah duhthlanna min siam tir thin a. Ngaihhlut zawng hi awmze nei taka kan hman hian ethics tiin an sawi thin. Kan ngaihhlut zawng hi a dik loh chuan mimal, khawtlang leh ram ah rinawm lohna, hlemhletna (corruption) leh harsatna dang tam tak a thlen fo thin. Ram leh hnam ngaihhlut zawng a kal fuh tawk loh chuan ram than a thu mai thin. Mimal emaw khawtlang emaw mumal taka thang chho zel thei tur chuan, Value system innghahna bulpui tak kan mamawh a ni.
Pawl thenkhat chuan mumal taka pawl a kal theih nan Dan emaw hmangin member-te kalphung tur an duang fo thin. Entirnan, Sipai leh Naupang School thenkhat chuan Thuawihna, Dan zahna, midang zahna kawng ah in zirtirna mumal tak an kengkawng tlat thin. Tin, hlut zawng tehna atan hian Sakhuana hian hmun pawimawh ber pawl a luah tih theih a ni. Khawvel sakhua hrang hrangte hian rem leh muanna te, hmangaihna te, rinawmnate, ingaihtlawmna te a zirtir theuh mai.
Mizo te pawh kan sakhaw vawn mek hian kan ngaihlut tur thil tha tin reng min zirtir a tum a. Kum 1994 a Mizoram Kohhran ten Gospel Centenary kan lawm dawn khan khawlai hmun thenkhat signboard-ah chuan “Kan hnam lungphum innghahna chu chanchintha eng a ni” (Gospel is the foundation of Mizo Society) tih intar hmuh tur a tam hle. Kan tunlai Zoram kan thlir hian Chanchintha eng hian kan hnam value system tak tak hi a khawih che pha em tih hi zawhna pawimawh tak ani awm e.
Pi leh Pute thlirna atangin:- Kan thupui sihhawnnan hun kan seng rei ta. Tunah chuan kan thupui Mizo ten hman lai atang tunlai khawvel-ah hian eng ber nge kan ngaihhlut thin ni a, kan ram leh hnam ten eng thil te nge kan ngaihhlut tur ni dawn tih tarlan kan tum dawn a ni. Kan ziaktu thenkhat ten hmanlai Mizo-ten an ngaihsan zawng an sawi fo tawh a. Nula hmeltha, pasaltha leh tlawmngaihna an ngaisan zia pawh an lo sawi fo tawh thin. Hetih lai hian pi leh pute nunphung chik zawk a bihchiangtu thenkhat chuan a duhawm lo lai pawh sawi tur an hre hle ang. Chungte chu zirzauna huang ah nise, Pi leh Pute ziarang tha lo lai thailan chiam chiam hian kan ram leh hnam kal chho mek thangtharte Nunah “Mizona” (confidence) a tichhiat thin avangin, tun tum ah hi chuan thangthar te zir atan thil tha leh tun kan dinhmun atan la hman tlak thilte tarlan kan tum dawn a ni.
Pi leh pute khawvel kha tribal khawtlang an tih thin ang hi a ni a. An awmna khawvelah chuan sakhua leh hringnun khawvel a danglam lova, thenhran tak tak theih a ni ngai hek lo. Nun dik leh tluangtlam pangai tehna hmanrua chu an sakhaw zirtirna nen kalkawp vek a ni. Nun tluangtlam tha pangai inzirtirna turin school leh Biakin a awm hran lova, mahse uluk takin chhungkua leh zawlbukah te emaw an inzirtir mai a ni. Hmeichhe naupang tan a nu chu zirtirtu a ni a, mipa naupang tan a pa chu school Headmaster a ni.
An nundan phunga tehfung tur pawimawh em em mai, an rinna nena inzawm tlat chu puithuna chi hrang hrang, “serh leh sang” leh “thiang lo” an nei ngah em em hi ani. Hengte hi khawvel ram dang tam tak ah pawh tunlai thlengin hriat tur ala awm a. Khawvel ram thenkhat (e.g America, Brazil, Canadian) leh UNO hial chuan a pawmpui ta hial a. Tunlai khawvel environment/ecology lama mithiam scientist-te pawhin serh leh sang leh thiang lo hi leilung leh a chhunga awmte chhe lutuk venhimna hmanraw pawimawh ber pakhat ah an ngai hial tawh nghe nghe ani.
Serh leh sang te hian an khawtlang nun dan tur a tarlang tam hle a. Ramsa chunga ngilhneih chungchangte, duham that loh zia inzirtirnate leh a dang tam tak a awm a ni. He in zirtirna zawm duh lo chuan hremna pawh nasa takin an tuar nghal mai thin avangin an zah em em thin a ni. Eg. Uire chu sakeiin a seh duh an ti mai a ni.
Pi leh pute inzirtirna atanga kawngro su lian ber pakhat chu sakhuana hi a ni. Sap tawng religion tih nen hian thil thuhmun ngau ngau a ni lova, cultural anthropologist-te chuan belief system tiin an sawi a. Pi leh pute sakhua chuan a entir chu, mimal/chhungkua leh khawtlang hi kalkawp tlat a ni. Mimal chuan khawtlang tan ‘mawhphurna’ lian tak hlenchhuah tur a nei ngei tih pawh a tarlang tel a ni. Mimal leh chhungkua chuan an mahni dinchhuaktu thlarau urhsun taka biak chu mimal leh chhungkaw thil a ni. Chuvangin, chhungkaw tin ten, sakhua biakna (rituals) an nei hrang vek a, chhungkua a Pathian biak kha thil pawimawh em em a ni. Chhungkaw dang nen duh duh a, tawng pawng paw intawm ngawt theih pawh a ni ngai hauh lo. (e.g dawisa kilza thei). Khawtlang pum huapa Pathian Biakna chu mipui aiawhin Puithiam te chanvo a ni. Tichuan, pi leh pu khawvel ah chuan sakhua chu chhungkua atanga in tan a ni. A bak zawng chu khawtlang nunah an rinna chung chang inzirtirna te kha uluk taka zawm kha an tihtur a ni.
Chhungkua an dah pawimawh :- Pi leh pu nunah khan chhungkua an dah pawimawh em em tih lanna chu chhungkua a sakhua an nei hrang theuh hi a ni. Tin, chhungkua hi inzirtirna school hmasa ber a ni. Chhungkaw chaw ei hun (zanriah) hi pa berin fate ho awmdan phung a hrilhna hmun a ni thin a. Hei vang hian tumah chaw ei hunah an in len pawh ngai meuh lo a ni. Nunphung, hawiher, sukthlekte thleng hian chhungkua atang a inthlahchhawn theih niin an ring a. “Sialrangin sialrang a hring, sakawlin sakawl a hring”, “Sunhlu kungah theidang a rah ngai lo” an ti hial a ni. Nupui pasal neih dawn ni khu ah pawh, nu leh pa ten, an thlahtute thlengin mi dik chhungkua an ni em tih an chhui ngat ngat thin a ni. Kutkem nei chhungkuate chu thlah kal zelah hmuingil lohna niin an ngai a, nupui/pasal atan pawh an hnawl ngam thin a ni. Chhungkaw member pakhat lo awm mawh zeuh avang khan chhungkaw pum leh thlahte zel thleng khan mi endawng hlawhna a nih thin avangin, chhungkua a in zirtirna kha a pawimawh em em a ni.
Rorelna dik an ngaisang :- Ram inrelbawlna sorkar level atan constitution mumal tak Mizo dan (customary laws) an nei a. Tunlai angin a ziakin a awm ve lova, tawngka a inhlanchhawn thin a ni. Lal leh Upa ten uluk takin an vawng tlat a, dik tak leh hleih nei hauh lovin khawtlang ah ro rel an tum tlat thin a. Lal thenkhat, hleih neia ro rel ching an awm palh a nih chuan, an khua leh tui ten an pem darh san zung zung nghal thin a ni. Chuvangin, lalte pawhin khua leh tui ngah nih an duh vek a. An khua leh tuite tan rorelna dik neih an tum tlat thin a, Khawtlang tan mi hnawksak nih an duh lova, mi hmingtha chawimawina chang an hria. Khawtlang nunphungah Aia upa zahna an chawisang a, mi tlawmngai leh khawtlang tana mi tangkai tawh phawt chu khawtlang huap in an chawimawi zung zung thin. Khawtlang tana mi hnawksak (eg.ruk ruk ching, tlangval zu ruih ching) an awm a nih chuan, val upa ten na takin an zilh a. An ti lui zel a nih phei chuan, khawtlang tlangval ten an tual chil tawh mai thin a ni. Lal leh Upate pawhin an chhan ngam ngai reng reng lo a ni. Hetiang hian an mahni khawtlang mamawh chin chin ah chuan khawng takin hma an la ve thin a ni.
Thenawmte nen inlaichina an ngai pawimawh :- Pi leh pute khawvel kha thenawm khawtlang in puih tel tel thin an ni a. Thenawmte nen inlaichina tha, inremna, in puih tawn hi an dah pawimawh em em a, Upa thu leh hla pakhat ah chuan “thenawmte do ai chuan khaw sarih do a nuam zawk” an lo ti hial a ni. Ram lama hnathawh ah pawh, lo zo hnuhnung deuh chu an pui tlang vek a, dam lo an awm palh a nih pawh in, buhseng thlengin an in pui tawn vek thin a ni.
Taima an ngaisang:- Pi leh pu te hun ah chuan, nula leh tlangval an awm mai mai ngai meuh lo a ni. Taimak an inzirtir nasa a, tlangval khawlai leng mai mai an awm palh a nih pawhin, Lal in rangtakin hnathawk turin a zilh mai thin a ni. Tlawmngaihna chitin reng an inzirtir a, tlawmngaite chu chawimawina sang ber an hlan thin a ni. A huhoa awmkhawmna reng reng ah tlawmngai ber nih tumin an in elru tlat thin a ni.
Duham aia pekchhuah uar ching thin an ni: Upa thu leh hla pakhatah chuan, “sem sem dam dam, ei bil thi thi” tih a awm a. Hei hian entir pawimawh em em a nei a. Chu chu, mahni tana inhaivur thur thur tumna hi pi leh pu ten hmuingil lohna lian takah an lo dah a, dam rei lohna hial niin an lo inzirtir thin a ni. Mimal thil ai chuan khawtlanga intawm an sawimawi a, engemaw-eg sakhaw biak hun leh hrilen hun bik tih lovah, mikhual an hnar ngai lova. Tlema neinung zawk ten an neih chuangliam chu mahni tan mai a hmang lovin, khawtlang tan (ruai hmangin emaw) an semchhuak leh thin a ni.
Khawtlang thil an zah :- Pi leh pute kha khawtlang huapa thil ti thin an nih avangin khawtlang (public) thil kha an dah pawimawh em em a. Entirnan, kawngpui lo tih hnawk palh te kha thil thiang lo tawp a ni. Khawtlang tana inthawina thil lo sawisak phei chu thil pawi tak a ni. Khawtlang tuitlan thin lo tih bawlhlawh te pawh thil pawi tak a ni. Khawtlang thil reng reng a hmangtu chu an mahni bawk an nih avangin an ta anga zahna chang an lo hre thin a ni.
Heng bakah hian sawi tur tamtak ala awm a, sawi vek sen erawh a ni lo. Kum zabi 19 tawp lam atangin khawvel ram zau zawk kalphung kan hmelhriat chho a. Kan bawrhsap leh zosap ten min chenchilh atangin pi leh pute value system hi nasa taka thlak danglamin a awm chho a. Puithuna atthlak a bo a, mahse tunlai hunah thangthar kan puithu ta lo lutuk te hian nun dawngdahna nasa tak a thlen ta em ni aw a tih theih. Khawvel zau zawk thlir chungin kan hlut zawng kan thlak danglam nasa tial tial a.
Kan ngaihsan em em thin kan bawrsapte leh kan zosapte ze pui, an hnam nun an dah pawimawhna leh an taimakna rilru chhungril erawh kan pawh pha tak tak meuh si lo. Inkalpawhna tha leh chanchin thehdarhna hmanrua tha kan hmelhriat chho zel a, kan hnam nun lo siam rem tum ai chuan khawthlang ho tehfung puk chawp kan uar tial tial a, mingo ho thu leh hla kan in fah tam tial tial mek a ni. A tak ram aia a lem rama nun duhna a thlen a. Nitin khawsakna ah thawhrimna tel hauh lova hausa thlengin kan ngaisang chho ta mek a ni. Khawvel tharin a ken tel zirthiamna kan ngaisang thar a, mahse lehkhathiam hman tlak loh an pung viau thung si. Hetianga hnamdang nun kan lak chhawn chak viau lai hian kan hman lai zia tha tawh lo thil thenkhat bansan hleihtheih loh kan la nei lawi si. Entirnan, hmeichhia leh palchhia kan tih fo te khan Mizo mipa te IAS min tlin khalh mek zel chu anih ber hi maw!!.
Kan tunlai Mizote dinhmun :- Kan value system a dik tawh loh avangin ngaihsan tur dik kan ngaisang hlei thei tawh lova, kan thalaite incheina leh sukthlek atang hian kan dinhmun chu a lang chiang tawk viau awm e.
Jim Nelson Black-a chuan hnam ral tur zia hetiang hian a sawi a: “Dan mumal lohna, hna hmuh lohna, induhsak bikna, zirna tlahniam, culture tlachhia, tradition hloh, sum leh paia intlansiakna, mipat hmeichhiatna hluar, sakhaw ngaihnepna, nunna hlut lohna” tiin. Kan tunlai dinhmun enin hnam zuihral tehna hi kan hlat vak lo ti ila, kan sawi sual tam awm lo ve!!
Kan in leh lo, kan inthuamna leh kan nunphungte chu duah takin a thang uak uak a, mahse kan rilru erawh chuan takna a nei si lo, pawnlama kan lan ang lovin chhungril erawh a kawrawng hle mai si. Eng eng emaw thli tleh in boruak ah min chhemkang emaw tih mai turin thli tlehna lam lamah kan awn dawr dawr mai thin a ni. mi hlemhle leh eiru te kawk a, a ruk a an hnung zui tum tlat si, changkang tak leh lian tak anga lan tum, inchhung lam kawrawng ru viau si, thawhchhuah mila khawsak aia neih zawng zawng thapa lan mawi hram duh khawpa huaisen, ngaihsan tur dik ngaihsan aia reilote atana nawmna thlahlel mi kan ni em?
VALUE SYSTEM CHU ENGTIA KALPUI TUR NGE MAW NI TA ANG LE ?!!
Mizote hi hmanlai deuh chuan in chhungkhur atangin zawlbuk kan chuangkai a, tah chuan an zirtur Indo, tlawmngaih, Aia upate zah leh nundan mawi tam tak an zir chhuak a, an ngaihhlut pasaltha nihna te, huaisen nihna te, tlawmngai nihna te, taima nihna te etc..chu nghet takin an vawng tlat mai thin. Khua a lo rei a, nunphung a lo danglam a, khawsak dan a lo hrang ta zel a, zirna run nei ngai lo khan zirna school kan lo nei ve ta a, rualawhna a lo sang chho a, mitin kan nun a lo danglam ta a. Kan fate nunchang zirna ber chu Zawlbuk ni tawh lovin zirna run School a lo ni ta a. School chu kan ram leh hnam kal zel dan tur innghahna lungthu a lo ni ta a ni. Chuti khawpa pawimawh School chu kan hnam damna leh chhiatna ah pawh kawngro su ber a lo ni ta a tih theih awm e. Hnam fing leh upa zawk te chuan zirna hi hnam hnuk a nih avangin zirtirtu lak kawng ah an fimkhur em em a, mi thenkhat te chuan B.A, M.A an zir zova, training pawh nei tawh lovin an duh leh an tumsa vang reng nilovin, an beisei ang hna an hmuh mai loh avang zawk in zirtirtu hna an dil a, an thawk nghal mai thin, hei hian zirlai naupangte ah nghawng thui tak a nei a, zirlaite icon ber zirtitute awmdan leh chezia chu naupangten ihe lovin an entawn thin si avangin zirtirtute hi a hrana train bik nih zel a ngai tawh ani. Entirnan, Europe ramah chuan miin class 10 a pass-in zirtirtu ni turin a hun pum hlum a pe a, chumi hna atan bik chuan zirtirtute tan bika ruahman College ah an lut thin a. Hei hian naupangte nunchang leh ze hrang hrang te, an background,an rilru suk thlek leh an kum mila zirtirna tha pek te chu a bo a bang awm lovin chipchiar takin an zir thin a lo ni a, hei hian nasa takin zirtirna pek kawng ah a tanpui a, naupangte tan malsawmna, an dam chhunga an nunkawng sialsaktu tha an lo ni thin a ni.
Kan thu tawp berna atan chuan, engtin nge tunlai Mizo ten tunlai khawvel milin kan value system kan siamthar leh ang tih han thlirho leh ta ila :-
1) Nun dan dik siam that kawng ah pi leh pute inenkawlna hrang hrang leh an thu leh hlate hi thangthar ten kan bih let nawn a, kan zir chian a, a hman tlak lai kan vawn nun that tlat hi a tul tawh ani.
2) Kan Sakhua tluka mitin tana zirtirna ropui pe Sakhaw dang a awm lova, Kristian in zirtirna hi nitin nun ah atak a kan lantir tam a ngai.
3) Hnam Ro: Ram leh khawtlang kalphunga kan sahuai thing vawn tlat thin te hi mumal zawka kan bih nawn leh a, a thatna leh thatlohna buk chung leh hun kal zel tur atan hnam ro tlo tur kan melh a hun tawh.
4) Ram leh khawtlang, Kohhran kalphung hi a in vuah dan leh kalphung hi kan chik nawn a, siam that a tul tawh. Entirnan, Pi leh pute khawtlang inawp dante leh inlaichinna te hi tunlai Mizoram thingtlang khaw te zawk te pawhin awlsam taka an hman theih tur model siam tum zawnga hma lak a hun hle. Khawthlang rama sumdawngtu ten tribal khawtlang inrelbawlna hrul ah sumdawnna kalpui an tum dan kan sawi tawh. Chuvangin, tuna kan neih meksa te remchanga hman kan zir a hun a ni.
5) Khawtlang kalphung hi uluk taka kan ennawn a hun tawh :- Khawtlang pawl tam tak hian ram kalphung an tanpui rual rualin an eichhe tel thei bawk. A huhoa thil ti thin kan ni, heihi remchang ah kan hman rual rualin keimahni min eida zawng in kan hmang mek niin a lang. Entirnan, Sorkar hnathawk mek khan Office atanga tlanbo in emaw chawlh la in a chhungte inneihna ah emaw lungphunna ah hun a hmang thin. Office a a hna kha pending emaw a ni mai dawn a ni. Khawtlang kalphung chuan kan work ethics a tichhe hle dawn nih chu. Kan hna pui ber ti khaihlak hauh lo turin kan khawtlang kalphung siam rem a hun a ni. Entirnan, kan inneih dan kalphung a, nilenga hunserh chitin reng te tilo hian tlai lama dar 1/2 vel atangin buatsaih te ni ta se, enge kan an ang?
6) Kristianna :- Kan hnam sakhua a kan pawm tlan kan hnam rohlu nia kan chhal ngam leh kan vawn tlat Kristianna hi kan hnam ze hrula kaltir a fuh a rinawm. Kan hnam zia leh nunphung phumbo zawnga Kristianna kan lak run lutuk chuan kan pipute nun ze mawi leh tha tam tak kha zawi zawi in kan vui liam ang a, khawthlang ram anga kan kristianna a lo tlakhniam pawha kan pipu nun ze mawi leh tha kan chhawm nun zel chuan he hnam hian a lungphum a chhawm nung zel in a rinawm.
7) School curriculum-ah mahni intodelh zirtirna kan mamawh. Ram changkang zawk leh hnam fing zawkte chuan zirlai naupangte an school chawlh awllen laiin an mamawh intuak nan hna an zawn sak a, summer job tih tawngkam hi a lar hle reng a ni. Hei hian zirlaite-ah hnathawh a zirtir a, intodelh pawimawh zia leh mahni ke a din theih dan thui takin a entir a ni. Hetianga mahni intodelh tum tlat thinlung pu tura Zirlaite infuih a pawimawh hle ani.
Heng bak ah hian sawibelh tur tam tak ala awm ang, kan Pi leh Pu te nun atang khian thlir let ta ila, kan Value System hi kan thlak dang lam a hun tawh hle ani.
Value system emaw ngaihhlut zawng mumal tak hi Moral Code an ti a. Moral Code huang chhung ah hian Manner (awm dan mawi), Character (ziarang), Proper behavior, (sukthlek dik leh tha) te a la awm a. He values kan tih hi kalphung mumal tak nei a nih chuan Ethics tiin an sawi thin bawk ani.
Lairam Isua Krista Baptist Kohhran, Thalai te raltiang i kai ve tawh ang u.
Ka lawm e.
Comments
Post a Comment